1 maart 2015

Andrea Bajani - Het leven is niet alfabetisch



Het fijnste van volwassen zijn vind je de ochtenden. Nooit meer een kwartier na de wekker wakker schrikken, nooit meer half af huiswerk Frans, nooit meer nog even werkwoorden stampen bij de halte. Nooit meer leraren die in je dromen dreigend met een klassenboek zwaaien.

**

Tussen mij en Andrea Bajani zal het nooit meer goed komen, vrees ik. Zijn debuut Wie houdt dan stand? was me al niet echt goed bevallen. Ik deed toch nog eens een poging met Het leven is niet alfabetisch, vooral omdat het gerespecteerde vertalersduo Yond Boeke en Patty Krone een grote inbreng had. Bajani's verhalenbundel, die het leven in alfabetische volgorde tracht te vatten, liet zich namelijk niet zomaar vertalen. Het Nederlands telt enkele letters meer, en het startverhaal Amore moest plots verhuizen naar de L van Liefde. Het eerste probleem werd opgelost met enkele extra verhalen. Het tweede werd niet opgelost, zo blijkt uit Bajani's toelichting: de chaos is teruggekeerd in het leven dat hij zo meticuleus had geordend.

Ik weet niet waar mijn tegenzin voor Bajani vandaan komt. Misschien is het de iets te sentimentele beeldtaal. Op een bepaald moment heeft een vrouw haar hart in een treincoupé laten liggen. 'Daar zat je dan met dat kokendhete ding op schoot - het lag niet stil, het pulseerde op je dijen'. Misschien is het omdat ik me in weinig van de scènes kan vinden. Ik bedroog mijn partner niet, ik heb geen ongeneeslijke ziekte, ik bracht nooit een kind ter wereld (Bajani zelf trouwens ook niet, dus dat mag geen excuus zijn). Of misschien ligt het aan het feit dat alle verhalen in de je-vorm worden verteld. 'Op dat moment nam je een aanloop en ademde je uit met alle kracht die je in je had, je ogen halfdicht, het zweet dat in druppels van je voorhoofd liep, je benen in een spagaat. Je man, die het begreep, keek vol liefde naar je.' Dat zijn heel veel je's in twee zinnen.

Maar de hoofdreden is wellicht dat ik Bajani gewoon niet snap. Er zit een kronkel in zijn hersenen die ik niet kan volgen. 'Je zag dat hij zijn handen in zijn zakken stak en er alle dingen uit verwijderde die niet voor hem bestemd waren. En er wellicht eentje achterhield.' Ik zou de hele nacht kunnen liggen piekeren over wat dat eentje nou precies is, maar ik denk dat ik het beter achter me laat.

Het leven is niet alfabetisch van Andrea Bajani - oorspronkelijke titel La vita non è in ordine alfabetico - verscheen bij Athenaeum-Polak & Van Gennep in 2015, vertaald uit het Italiaans door Yond Boeke en Patty Krone.
112 blz, isbn 9789025304744

19 februari 2015

Giuseppe Catozzella - De geur van vrijheid



De Tocht is iets wat we allemaal al vanaf onze geboorte in ons hoofd hebben. Iedereen heeft vrienden en familieleden die de Tocht hebben gemaakt. Het is als een mythologisch wezen dat net zo gemakkelijk de redding kan brengen als de dood. Niemand weet hoelang de Tocht zal gaan duren. Als je geluk hebt twee maanden. Als je pech hebt ook gerust een jaar, of twee.

****

Terwijl ik dit schrijf, zie ik op tv beelden uit Lampedusa, het Italiaanse eiland dat het dichtst bij de Libische kust ligt. Sinds jaren proberen Afrikaanse vluchtelingen met gammele boten het beloofde land te bereiken. Deze keer met twee- tot driehonderd doden tot gevolg. De beelden tonen aan hoe actueel De geur van vrijheid is. Het boek geeft een gezicht aan al die duizenden slachtoffers van mensensmokkelaars.

Het is een waargebeurd verhaal dat Giuseppe Catozzella vertelt, over Samia, een Somalische loopster die aantrad op de Olympische Spelen van Peking in 2008. Haar grootste droom was Londen 2012 te halen, maar dan beter voorbereid. Kunnen trainen met loopschoenen die ze niet van haar zus erfde, op een piste die niet vol putten zit zoals die van Mogadishu, zonder Al-Shabaab-militie die op elk moment kan opduiken om te controleren of ze haar boerka wel draagt. Gedreven door haar droom waagt Samia zich aan de Tocht naar Europa. Aan het einde wacht haar evenwel geen applaus, maar de verdrinkingsdood.

Giuseppe Catozzella was genomineerd voor de Premio Strega met dit boek, maar won enkel de prijs van de jeugd, die voor het eerst werd uitgereikt. Dat hoeft niet te verwonderen: zeker het begin lijkt met de iets gedramatiseerde verhaallijn en de eenvoudige schrijfstijl expliciet gericht op het jongere publiek. Maar gaandeweg wordt het beeld zo schrijnend, dat het toch iets te confronterend kan zijn voor jonge lezers. Je zou het cynisch kunnen noemen dat er een (ietwat) bekende mens nodig is om de tragedie onder de aandacht te brengen. Maar eigenlijk is de gedachte dat zelfs een succesvolle Olympisch atlete geen uitweg meer ziet op het eigen continent, nog vele malen angstwekkender.

De geur van vrijheid van Giuseppe Catozzella - oorspronkelijke titel Non dirmi che hai paura - verscheen bij De Geus in 2014, vertaald uit het Italiaans door Manon Smits.
286 blz, isbn 9789044533002

8 februari 2015

Robert Littell - De gezusters



Zij waren, zou je kunnen zeggen, onafscheidelijk, het opvallendste koppel van de Company. Het verhaal ging dat ze wel twee handen op één buik zouden zijn, maar dat was het niet; dat was het zelfs helemáál niet. Het was meer een kwestie van symbiose; de twee kanten van één munt. Keken ze allebei dezelfde kant op, dan zag Francis een bos en Carroll bomen; Francis componeerde, Carroll schreef er de woorden bij; Francis kon met bijna vrouwelijke intuïtie en grote stappen onwaarschijnlijke doelen nalopen terwijl Carroll, die feitelijk heel prozaïsch was, hem achterna sukkelde, wikkend en wegend bij elke stap.

****

Ik denk niet dat veel Vlamingen al ooit van Tomas Ross gehoord hebben, maar in Nederland is de thrillerauteur zo bekend dat hij een eigen reeks van Crime Classics mocht samenstellen. Een van de eerste titels is De gezusters van Robert Littell, volgens Ross 'een briljante thriller. Tijdloos, en met grote kennis van zaken geschreven.'

Littell schreef De gezusters in 1986, tussen andere succesvolle titels als Het verraad van A.J. Lewinter en De machtsfabriek. De Gezusters is geschreven toen het einde van de Koude Oorlog stilaan in zicht kwam, maar speelt zich enkele decennia eerder af. Tomas Ross vermeldt het op de achterflap: het gaat over de moord op JFK in 1963, al wordt dat nooit met zoveel woorden gezegd. Hoofdrolspelers zijn twee Amerikaanse CIA-werknemers, de Gezusters. Hun glorietijd lijkt voorbij, maar binnenskamers broeden ze op plannen die zelfs in CIA-kringen controversieel bevonden zouden worden. Maar ze zijn het gewoon geheimen te verbergen, en denken er ook nu wel mee weg te komen. Meer nog, ze plannen de perfecte misdaad, met twee Russen in sleutelposities: een overloper en een slapende agent in New York.

Iedereen denkt aan de touwtjes te trekken in deze ingenieuze thriller, maar dat blijkt telkens weer niet het geval te zijn. Littells stijl blijft intussen een mix van occasionele slapstick met de bloedige ernst van de koude oorlog. Tomas Ross had geen ongelijk De Gezusters als eerste topthriller te selecteren.

De gezusters van Robert Littell - oorspronkelijke titel The Sisters  - verscheen bij Cargo in 2015, vertaald uit het Amerikaans door Sante Brun.
346 blz, isbn 9789023488705

25 januari 2015

Javier Cercas - Anatomie van een moment



Ik kan natuurlijk niet beloven dat alles wat ik nu ga vertellen waar is, maar ik kan wel verzekeren dat het gedrenkt is in waarheid en vooral dat ik met wat nu volgt de waarheid niet dichter had kunnen benaderen of verbeelden dan ik heb gedaan.

****

Het is Alessandro Baricco die me op het spoor zette van dit boek in Een bepaald idee van de wereld. 'Een geniaal boek', schrijft hij. 'Cercas heeft een gigantisch talent, maar een tijdlang raakte hij (...) op drift in die Bermudadriehoek: hij begon met het schrijven van een roman, maakte die af, gooide hem weg.' Het verhaal liet zich niet in fictie gieten. Cercas zelf, in Anatomie van een moment: 'Zodoende besloot ik dit boek te schrijven. Een boek dat vóór alles - het is maar het beste om het van meet af aan te erkennen - een deemoedige getuigenis is van een mislukking: niet in staat te verzinnen wat ik weet over de 23ste februari, om zo door middel van fictie licht te werpen op haar realiteit, heb ik erin berust de gebeurtenissen te vertellen.'

Bovenop die bijzondere ontstaansgeschiedenis komt het fascinerende verhaal van de 23ste februari 1981, oftewel 23-F. Je kan het filmpje bekijken op youtube: in wat op slecht amateurtheater lijkt beklimt een stevig besnorde militair, een clowneske steek op het hoofd, de trappen van het Spaanse parlement, een pistool in de hand. Het zijn beelden van een staatsgreep, bittere ernst dus, en nog niet eens zo lang geleden in een land dat nu een stabiele EU-lidstaat is.

Het zijn de jaren na de dood van generaal Franco. Hij heeft koning Juan Carlos op de troon gezet, die op zijn beurt Adolfo Suárez tot premier heeft benoemd om komaf te maken met het franquisme en het land om te vormen tot een democratie. Suárez slaagt wonderwel en wint zelfs de eerste vrije verkiezingen. Maar op het moment van 23-F is hij al aangeschoten wild. De militairen beseffen dat ze in de luren zijn gelegd door een man die ze als een van hen beschouwden, de ETA voert een politiek van aanslagen en moorden, het volk mort en zelfs de koning begint te twijfelen.

Dat alles leidt tot die vertoning in het parlement, met slechts drie mannen die openlijk weerstaan aan de coupplegers: Suárez zelf, zijn vicepremier en de leider van de communisten. De anatomie van een moment beschrijft dat ene moment waarop Suárez, gezeten in zijn premierstoel, achterover leunt terwijl de kogels rond zijn oren fluiten en bijna alle parlementairen zijn weggedoken onder hun stoelen. Maar vooral ook is dit het verhaal van het ontstaan van een democratie, met vallen en opstaan,  eigenhandig geboetseerd door een politicus die daar weinig dank voor in de plaats kreeg.

Anatomie van een moment van Javier Cercas - oorspronkelijke titel Anatomia de un instante - verscheen bij De Geus in 2011, vertaald uit het Spaans door Jos den Bekker.
539 blz, isbn 9789044515992

11 januari 2015

Alessandro Baricco - Een bepaald idee van de wereld



Het geheel is afgewerkt met retorische versierselen, kitscherige passages en schitterende fragmenten in een keiharde maar transparante schrijfstijl: diamanten. Het zal u duidelijk zijn dat het eindresultaat een manier van schrijven is waarvoor geen naam bestaat. En dat zal u vast intrigeren, want waar je een onnavolgbare stem zonder uitleg hebt, daar heb je meestal die tijdelijke stilzetting van de wereld die we voor het gemak literatuur noemen.
(Over De huid van Curzio Malaparte)

****

Alessandro Baricco, gekend van o.a. De barbaren en Mr. Gwyn, schreef elke week een stukje in de krant over de meest memorabele boeken die hij de laatste tien jaar las. Die stukjes werden gebundeld in Een bepaald idee van de wereld. Want al die gedenkwaardige boeken moeten wel iets zeggen over hoe je naar de wereld kijkt. De keuze van Baricco is zeer verscheiden, zowel in genres als in onderwerpen. Een pak romans, maar ook een biografie van Andre Agassi én een turf van 541 pagina's over de Peloponnesische oorlog.

Baricco vertelt heel mooi en vol enthousiasme over boeken en hun schrijvers. Herkenbaar ook, wanneer het over enkele van mijn eigen favorieten gaat. Baricco is geen fan van Ian McEwan. Ik wel, maar ik kan me uitstekend vinden in zijn opmerkingen. 'Er hangt altijd zo'n sfeer als in een artsenspreekkamer: heel netjes, overdreven schoon.' En: 'Het is niet zozeer vertellen wat hij doet, als wel getallen in kolommen zetten, vermenigvuldigen en delen, en daarin is hij duizelingwekkend nauwgezet.' En toch voegt hij het zeer mooie Aan Chesil Beach toe aan zijn lijstje want 'in dit boek is dat bepaald stukje van de wereld, ontleed, berekend, in kolommen gezet en gevolgd tot vier getallen achter de komma'.

Nog een voorbeeldje: Baricco loopt niet warm voor detectives en heeft een hekel aan thrillers. '(...) ik vind het gewoon een fysiek onprettige ervaring wanneer ik een boek niet kan wegleggen omdat ik wil weten hoe het afloopt. (...) Over het algemeen denk ik dat de reden waarom je doorleest, bij boeken, niet zou moeten zijn dat je ergens wilt komen, maar juist dat je op die plek wilt blijven. (...) Ik koester alleen een bepaalde dankbaarheid jegens die thrillers die onderweg verdwalen.' Dat laatste moet wel de mooiste zin zijn die ik ooit las ter introductie van commissaris Adamsberg. Wie wel eens een boek van Fred Vargas gelezen heeft, weet meteen wat hij bedoelt.

Natuurlijk staan er ook dingen in die me niet direct aanspreken. Veel van de romans die hij bespreekt zijn het soort boeken waarin niet bijster veel gebeurt. Maar enkele titels zijn toch ook al op de te-lezen-lijst geraakt. Meer nog: over een fascinerende Javier Cercas lees je hier binnenkort al meer.

Een bepaald idee van de wereld van Alessandro Baricco - oorspronkelijke titel Una certa idea di mondo - verscheen bij De Bezige Bij in 2014, vertaald uit het Italiaans door Manon Smits.
238 blz, isbn 9789023486633