25 januari 2015

Javier Cercas - Anatomie van een moment



Ik kan natuurlijk niet beloven dat alles wat ik nu ga vertellen waar is, maar ik kan wel verzekeren dat het gedrenkt is in waarheid en vooral dat ik met wat nu volgt de waarheid niet dichter had kunnen benaderen of verbeelden dan ik heb gedaan.

****

Het is Alessandro Baricco die me op het spoor zette van dit boek in Een bepaald idee van de wereld. 'Een geniaal boek', schrijft hij. 'Cercas heeft een gigantisch talent, maar een tijdlang raakte hij (...) op drift in die Bermudadriehoek: hij begon met het schrijven van een roman, maakte die af, gooide hem weg.' Het verhaal liet zich niet in fictie gieten. Cercas zelf, in Anatomie van een moment: 'Zodoende besloot ik dit boek te schrijven. Een boek dat vóór alles - het is maar het beste om het van meet af aan te erkennen - een deemoedige getuigenis is van een mislukking: niet in staat te verzinnen wat ik weet over de 23ste februari, om zo door middel van fictie licht te werpen op haar realiteit, heb ik erin berust de gebeurtenissen te vertellen.'

Bovenop die bijzondere ontstaansgeschiedenis komt het fascinerende verhaal van de 23ste februari 1981, oftewel 23-F. Je kan het filmpje bekijken op youtube: in wat op slecht amateurtheater lijkt beklimt een stevig besnorde militair, een clowneske steek op het hoofd, de trappen van het Spaanse parlement, een pistool in de hand. Het zijn beelden van een staatsgreep, bittere ernst dus, en nog niet eens zo lang geleden in een land dat nu een stabiele EU-lidstaat is.

Het zijn de jaren na de dood van generaal Franco. Hij heeft koning Juan Carlos op de troon gezet, die op zijn beurt Adolfo Suárez tot premier heeft benoemd om komaf te maken met het franquisme en het land om te vormen tot een democratie. Suárez slaagt wonderwel en wint zelfs de eerste vrije verkiezingen. Maar op het moment van 23-F is hij al aangeschoten wild. De militairen beseffen dat ze in de luren zijn gelegd door een man die ze als een van hen beschouwden, de ETA voert een politiek van aanslagen en moorden, het volk mort en zelfs de koning begint te twijfelen.

Dat alles leidt tot die vertoning in het parlement, met slechts drie mannen die openlijk weerstaan aan de coupplegers: Suárez zelf, zijn vicepremier en de leider van de communisten. De anatomie van een moment beschrijft dat ene moment waarop Suárez, gezeten in zijn premierstoel, achterover leunt terwijl de kogels rond zijn oren fluiten en bijna alle parlementairen zijn weggedoken onder hun stoelen. Maar vooral ook is dit het verhaal van het ontstaan van een democratie, met vallen en opstaan,  eigenhandig geboetseerd door een politicus die daar weinig dank voor in de plaats kreeg.

Anatomie van een moment van Javier Cercas - oorspronkelijke titel Anatomia de un instante - verscheen bij De Geus in 2011, vertaald uit het Spaans door Jos den Bekker.
539 blz, isbn 9789044515992

11 januari 2015

Alessandro Baricco - Een bepaald idee van de wereld



Het geheel is afgewerkt met retorische versierselen, kitscherige passages en schitterende fragmenten in een keiharde maar transparante schrijfstijl: diamanten. Het zal u duidelijk zijn dat het eindresultaat een manier van schrijven is waarvoor geen naam bestaat. En dat zal u vast intrigeren, want waar je een onnavolgbare stem zonder uitleg hebt, daar heb je meestal die tijdelijke stilzetting van de wereld die we voor het gemak literatuur noemen.
(Over De huid van Curzio Malaparte)

****

Alessandro Baricco, gekend van o.a. De barbaren en Mr. Gwyn, schreef elke week een stukje in de krant over de meest memorabele boeken die hij de laatste tien jaar las. Die stukjes werden gebundeld in Een bepaald idee van de wereld. Want al die gedenkwaardige boeken moeten wel iets zeggen over hoe je naar de wereld kijkt. De keuze van Baricco is zeer verscheiden, zowel in genres als in onderwerpen. Een pak romans, maar ook een biografie van Andre Agassi én een turf van 541 pagina's over de Peloponnesische oorlog.

Baricco vertelt heel mooi en vol enthousiasme over boeken en hun schrijvers. Herkenbaar ook, wanneer het over enkele van mijn eigen favorieten gaat. Baricco is geen fan van Ian McEwan. Ik wel, maar ik kan me uitstekend vinden in zijn opmerkingen. 'Er hangt altijd zo'n sfeer als in een artsenspreekkamer: heel netjes, overdreven schoon.' En: 'Het is niet zozeer vertellen wat hij doet, als wel getallen in kolommen zetten, vermenigvuldigen en delen, en daarin is hij duizelingwekkend nauwgezet.' En toch voegt hij het zeer mooie Aan Chesil Beach toe aan zijn lijstje want 'in dit boek is dat bepaald stukje van de wereld, ontleed, berekend, in kolommen gezet en gevolgd tot vier getallen achter de komma'.

Nog een voorbeeldje: Baricco loopt niet warm voor detectives en heeft een hekel aan thrillers. '(...) ik vind het gewoon een fysiek onprettige ervaring wanneer ik een boek niet kan wegleggen omdat ik wil weten hoe het afloopt. (...) Over het algemeen denk ik dat de reden waarom je doorleest, bij boeken, niet zou moeten zijn dat je ergens wilt komen, maar juist dat je op die plek wilt blijven. (...) Ik koester alleen een bepaalde dankbaarheid jegens die thrillers die onderweg verdwalen.' Dat laatste moet wel de mooiste zin zijn die ik ooit las ter introductie van commissaris Adamsberg. Wie wel eens een boek van Fred Vargas gelezen heeft, weet meteen wat hij bedoelt.

Natuurlijk staan er ook dingen in die me niet direct aanspreken. Veel van de romans die hij bespreekt zijn het soort boeken waarin niet bijster veel gebeurt. Maar enkele titels zijn toch ook al op de te-lezen-lijst geraakt. Meer nog: over een fascinerende Javier Cercas lees je hier binnenkort al meer.

Een bepaald idee van de wereld van Alessandro Baricco - oorspronkelijke titel Una certa idea di mondo - verscheen bij De Bezige Bij in 2014, vertaald uit het Italiaans door Manon Smits.
238 blz, isbn 9789023486633

4 januari 2015

Jens Lapidus - Viproom



Teddy voelde de ademhaling in zijn hals, en met serieuzere stem zei Dejan: 'Welkom buiten, man.'
Ze keken elkaar aan. Dejans ogen stonden duister, vragend, maar tegelijkertijd half dichtgeknepen.
Toen kwam de paardenraceglimlach tevoorschijn. 'Je ziet er goddomme goed uit.'
'Jij ook,' loog Teddy.

***

Teddy is een crimineel, net vrijgelaten uit de gevangenis en vastberaden voortaan op het rechte pad te blijven. Emelie is een assistent-juriste, druk bezig carrière te maken in het advocatenkantoor waar ze zich bezighoudt met zakenrecht. Het is haar baas Magnus die Emelie en Teddy samenbrengt in voor het kantoor atypische zaak: de kidnappers opsporen van Philip, op vraag van diens schatrijke ouders. Achter de statige gevels hartje Stockholm zitten heel wat ranzige geheimen verborgen, zo blijkt al snel.

De kracht van Lapidus' Stockholm-trilogie (Snel geld, Bloedlink, Val dood) zat 'm in de gebalde taal en de mix van witteboordencriminaliteit enerzijdes en het pure geweld van de Zweeds-allochtone maffiabendes anderzijds. Die mix is er nog altijd een beetje in zijn nieuwe thriller, de telegramstijl helaas niet meer. Dat brengt Viproom in het vaarwater van andere Zweedse hard-boiled thrillers. Er zit wel degelijk vaart in (al duurt het wel even voor het zover is), en de opbouw rond vooral Teddy en zijn familie is sterk, maar Viproom mist toch wat van het rauwe waar de Stockholm-trilogie zo sterk in was.

Viproom van Jens Lapidus - oorspronkelijke titel VIP-rummet - verscheen bij AW Bruna in 2014, vertaald uit het Zweeds door Steven Schneijderberg.
448 blz, isbn 9789400505162

29 december 2014

Simon Winder - Germania



Ergens in het noordwesten van Duitsland verscholen ligt het voormalige vorstendom Schaumburg-Lippe, een deelstaatje met nog geen 50.000 inwoners. Dankzij een combinatie van handigheid en geluk overleefde het vorstendom de revolutie van 1918 en de vorstelijke familie woont tot op de dag van vandaag in haar slot in het mooie maar kleine stadje Bückeburg.
****

De leukste reiservaringen zijn altijd de onverwachte ontdekkingen. Op reis in Noord-Beieren bezoek je uiteraard Bamberg en Nürnberg. Dat moet zo, want het staat in de reisgids. De volgende dag volgt het even onmisbaar geachte Rothenburg ob der Tauber, dat gemaakt lijkt om bussen veelal oudere toeristen te ontvangen (wij noemen het het Monschau van Beieren). Onderweg daarnaartoe een klein stadje: Ansbach, goed voor een alinea of twee in de reisgids. Toch maar even stoppen, want wat moet je anders de rest van de dag?


De Markgräfliche Residenz van Ansbach is een ster waard, zo las ik, met een pronkzaal, een galerie en een kachelzaal. Bezichtigen is helaas alleen in groep mogelijk. En verder: "in de hoftuin ligt een fraaie oranjerie". Die zeven woorden bleken uiteindelijk meer waard dan drie pagina's Rothenburg. De hoftuin is een gigantisch park, met promenades omzoomd met eeuwenoude lindes. Je ziet zo de markgraaf van eeuwen geleden op zondagochtend een wandelingetje maken met zijn vrouw. Of wie weet, grapten we, greep hij zijn maîtresse onder de rokken nabij de romantische kiosk. Dat laatste blijkt niet eens zo vergezocht, want wat lees ik nog geen half jaar later in Germania van Simon Winder? "Ansbach zelf, een streek ten zuidwesten van Neurenberg, bestond destijds uit een paar snippertjes land, die soms letterlijk uit één akker bestonden. In 1791 werd het staatje met bevolking en al domweg aan Pruisen verkocht door de laatste markgraaf, die het geld in zijn zak stak, met zijn maîtresse trouwde en ervandoor ging naar het Britse Newbury."

Het is dat soort details, met een aangename zin voor humor verteld, dat van Germania een leuk boek maakt. Niet alleen omdat het zo herkenbaar is als je er al eens bent geweest, maar ook omdat je jezelf in je verbeelding een passage ziet voorlezen naast een afzichtelijk monument in een of ander oud plaatsje. Bückeburg, hoofdstad van het voormalige vorstendom Schaumburg-Lippe, een zakdoek groot, staat alvast op mijn te-bezoeken-lijstje.

Maar los van de anekdotes is Germania ook het verbazingwekkende verhaal van de Duitse eenwording. Nauwelijks meer dan een eeuw geleden was het land een lappendeken van piepkleine en grotere vorstendommen, met een hertog of bisschop aan het hoofd. Die had ondertussen wel gehoorzaamheid gezworen aan de keizer, maar behield toch in zekere mate zijn heerschappij. Tot op het moment dat de Pruisische overmacht Europa voor een eerste keer aan de afgrond bracht, zouden de vorsten althans in naam blijven heersen. Met de feitelijke eenwording van 1918 en het aftreden van de keizer eindigt het verhaal van Germania. Winder is zo wijs geweest de wonderlijke geschiedenis van Duitsland niet te besmetten met de gruwel van na 1933.

Germania van Simon Winder - oorspronkelijke titel Germania - verscheen bij Het Spectrum in 2014, vertaald uit het Engels door Margreet de Boer en Ronald Kuil.
464 blz, isbn 9789000334933